‘Gravesend’ van Steve McQueen in De Pont

Geplaatst: 2 september 2009 | Auteur: Nickel | Categorie: documentaire, film, politiek, video | Tags: De Pont, Heart of Darkness, Joseph Conrad, Steve McQueen, Tilburg | Geen reacties »

Ademloos zat ik in De Pont naar Steve McQueens film Gravesend te kijken. Op een enorm scherm met een fenomenale projectiekwaliteit zie je de handen van Congolese arbeiders kleine korreltjes van het metaal coltan uit stenen peuteren. Het geluid van gemakkelijk verbrokkelende klompen steen, kapotgeslagen met stalen gereedschap, hamert in op de toeschouwer. De shots worden afgewisseld met die van steriele gerobotiseerde fabrieken, herinnerend aan 2001: A Space Odyssee.

Van de mensen die de verduisterde ruimte inkomen, kijkt iedereen de film van 17 minuten uit. De shots zijn visueel indrukwekkend, maar ook duister. Wat suggereren ze? Het draaiboek is simpel, maar geeft weinig informatie weg. De film begint met een animatie van een rivier, die met een vogelvluchtperspectief wordt afgevlogen. Dan volgt een shot van rivierwater met het aangespoelde gesteente dat het coltan bevat. Iemand gooit deeltjes van het kostbare metaal op een hoop. Dan ineens: een robotarm in een futuristisch assemblagecentrum doorloopt een routine. We zien de skyline van zware industrie aan de Theems. Dan weer de delvende Afrikaanse handen. Tot slot een automatisch draaiend pijpje en een lepel met het tot poeder gereduceerde materiaal.

Gaat het om het productieproces van het coltanmetaal? Het verschil tussen de primitieve manier waarop het gewonnen wordt in Afrika en het geautomatiseerde proces in Europa? Over het feit, zoals de zaaltekst onthult, dat coltan zijn weg vindt naar producten die wij dagelijks gebruiken, zoals laptops en gsm’s – terwijl het land van herkomst in zijn greep wordt gehouden door oorlogen en corruptie? Als een van deze dingen de inzet was geweest, had McQueen beter een documentaire kunnen maken in plaats van een poëtische meditatie met geheimzinnige shots.

De titel onderschrijft dat McQueen naar iets meer op zoek is dan een prozaïsch statement. “Gravesend” is vermoedelijk gebaseerd op de setting waarin Joseph Conrad de hoofdpersoon van zijn meesterwerk Heart of Darkness laat vertellen over een boottocht, stroomopwaarts. Die tocht voert naar een oord dat geen menselijkheid meer kent, en eindigt met een gefluisterd: “The horror! The horror!” Heeft het geanimeerde riviershot daar ook iets mee te maken?

Net als in Heart of Darkness is de impact van deze film van Steve McQueen abstracter en alomvattender dan alle praktische voorbeelden die je van een Heart of Darkness-achtige situatie zou kunnen bedenken. Dat komt omdat het zó ingezoomd is, zó drijft op uitvergrote details, dat de verhaallijn een bevatter wordt van meerdere werkelijkheden.

Coltan in Congo, het Victoriabaars-drama in Tanzania (zie Darwin’s Nightmare), de gevolgen van de diamant- en olieindustrie voor West-Afrika — is het aan de kunstenaar om deze dingen als een documentairemaker aan de orde te stellen? Nee, de vraag is liever, hoe kan de kunst een ander licht op deze kwesties werpen? De manier waarop McQueen dat doet heeft een heel ander soort urgentie, dwingender misschien zelfs dan reguliere media hebben; een betrokkenheid opgewekt door adembenemende registraties, gedetailleerd en precies, duister en evocatief.

Nog te zien t/m zondag in De Pont.

---