Das Weisse Band. Eine deutsche Kindergeschichte
Geplaatst: 21 januari 2010 | Auteur: Wytske, Suédy | Categorie: film, fotografie | Tags: August Sander, Das Weisse Band, Michael Haneke | 5 reacties »
Das Weisse Band
“Wit staat voor reinheid en onschuld.”
Das Weisse Band van Michael Haneke is in essentie een ‘Whodunit’. De film opent met een mysterie. Via de ogen van een verteller kijken we terug naar enkele bizarre gebeurtenissen die in zijn dorp plaatsvonden in 1913. De verteller is de leraar van een kleine basisschool in Eichwalde, Duitsland. Het dorp leeft volgens strikte tradities waar de landheer en dominee (religie) regeren. In de film komen de gezinnen van de dominee, de landheer, de dokter (een weduwnaar) en de boer naar voren.
De ‘witte band’ van de titel verwijst naar een wit lint dat gedragen moet worden door de oudste zoon en dochter van de dominee om zo herinnerd te worden aan de onschuld en reinheid van hun kindertijd. Toen ze nog zoet waren. Dat de jongen en meisje normale tekenen tonen van adolescentie wordt niet gewaardeerd door deze strikte man. Met pijn in het hart knipt de moeder twee stukken lint van een rol die ze in haar naaimandje heeft opgeborgen. Ze heeft niets te zeggen over deze manier van opvoeden.
Ook het meisje Anni, de dochter van de arts, gaat gebukt onder een strenge vader. Zijn afwezigheid tijdens de eerste helft van de film wordt ruimschoots goedgemaakt wanneer hij wel ten tonele verschijnt. Dat de mannen in het dorp de overhand hebben over de kinderen en de vrouwen kan je in ieder geval niet ontgaan na het zien van deze film. De mishandeling en onderdrukking lijken ertoe te lijden dat de kinderen zich tegen de ‘witte banden’ afzetten en hun onschuld, die in sommige ogen nog zichtbaar is, verliezen. Alleen zo lijken ze controle te kunnen hebben over hun wil. Hoe gemeen deze ook mag zijn.
Das Weisse Band
In de fotografie van de film en de keuze van de cast heeft Haneke zich laten inspireren door het werk van August Sander, een Duitse fotograaf werkzaam in de tijd waarin de film zich afspeelt. Vooral bij het zoeken naar de juiste gezichten die herkenbaar zijn voor die tijd. In interviews met Haneke over de film vertelt hij dat ze voor het casten van de kinderen alleen al 6 maanden bezig zijn geweest. Vele zijn dan ook geen professionele acteurs. De inwoners van het dorp zijn vooral boeren en andere ‘buitenlui’ met verweerde gezichten van hard werken in gure weersomstandigheden. Veel van de figuranten zijn afkostig uit Roemenië omdat blijkbaar alleen daar de mensen nog een vergelijkbaar zwaar bestaan leiden als ten tijde van de film.
foto's van August Sander
Het is vreemd hoe deze film werkt. Behalve in het beginshot komen geen van de mysterieuze ongelukken en mishandelingen letterlijk in beeld, ook niet van andere verschrikkelijke gebeurtenissen die zich bij de verschillende gezinnen binnenshuis af spelen. In de Groene Amsterdammer schrijft Willem Jan Otten over Michael Haneke: ‘Zijn grootheid als cinematograaf heeft alles te maken met zijn ongeëvenaarde vermogen om de toeschouwer zelf, binnenshoofds, het gevreesde beeld te laten zien, terwijl de camera op het moment supreme wegdeinst. Het is de beproefde Methode Horror: de toeschouwer bang maken voor de alziendheid van zijn blik, en ‘het’ dan op het juiste moment overslaan.’ Dit is precies wat de film en vooral Haneke’s werkwijze interessant maakt. Doormiddel van de keuze in shots en de montage daarvan weet hij de kijker actief, met zijn eigen interpretatie en psyche, te betrekken bij de film. Hij creëert de suggestie (“verschillende, verscheidene mogelijkheden” zoals hij zelf ergens zegt in een interview) en de kijker maakt het zelf af. Daardoor weet hij je als kijker middenin ‘zijn wereld’ te trekken, en vroeg ik mij tijdens de tweede helft van de film af hoe lang ik deze ellendigheid nog trok. Zonder echt ‘spektakel’ verliest de vertelling daarbij nooit zijn kracht, mede omdat de kijker door de herinnering van de leraar het verhaal als het ware herbeleeft. Wel neem je als kijker het gevoel van de onderdrukking over. Gelukkig is er af en toe de blik van het verliefde kindermeisje richting de schoolmeester. Dit zorgt tussendoor af en toe voor verlichting. Haar blikken weerspiegelen de meest pure en echte onschuld, zoals een jong meisje dat kan hebben.
Das Weisse Band
De schuldvraag is uiteindelijk misschien niet eens meer belangrijk. Wanneer je de kinderen beschuldigt, kun je tegelijkertijd de verantwoordelijkheid bij hun ouders leggen en van waaruit ontstaat hun rancune? Dat is wat de film mysterieus en ongrijpbaar maakt.
Het fantastisch gecontroleerde camerawerk, in mooie grijstinten, toont in scherpe randen omlijnde gezichten, sproeten en opturende ogen. Het zijn de ogen van de kinderen waar je het al snel mee te doen hebt. De ogen waarvan het wit niet witter is dan de witte onschuld van het lint.
Das Weisse Band
Links naar verschillende interviews:
interview in NRC Handelsblad door Peter de Bruijn
podcast op creativescreenwritingmagazine.blogspot.com
interview op indielondon.co.uk
Een mooie scene uit de film met Anni en haar kleine broertje.
De trailer van Das Weisse Band
Wat ook een interessant licht werpt op de setting (Duitse platteland vóór W.O. I), is dat de kinderen in de film adolescenten zullen zijn bij de advent van Adolf Hitler. Ik heb ergens gelezen dat de film indirect draait om de kiem van het nationaal-socialisme.
Breder nog: kiem van terrorisme. Tegelijk is dat ook iets dat niet letterlijk in de film verwerkt is. Het is iets dat tegenkomt wanneer je over de film leest en als mogelijke reden wordt gegeven waarom de ondertitel niet vertaald wordt. Maar dat is ook eigen aan Haneke’s films, in zijn werk is altijd iets ‘groters’ aanwezig dat niet letterlijk voorkomt in de film maar wel leidraad lijkt (zoals de Algerijnse geschiedenis van Frankrijk in ‘Cache’).
Wat mij in deze film fascineerde was de rol van de leraar, die buiten het verhaal staat -als verteller- maar tegelijk onderdeel van het verhaal is. Onder andere door deze voiceover deed de film me aan ‘Dogville’ van Lars von Trier denken.
Inderdaad een prachtige ‘knijpende’ film.
Wat mij zo trof was hoe sterk de manier van filmen/beeld maken het beklemmende
van zo’n geïsoleerde gemeenschap wist uit te drukken. Zo komt heel mooi tot uitdrukking hoe macht en religie nauw met elkaar verweven zijn. Individuen die met die macht aan de haal gaan en niet worden tegengesproken door ‘een buitenwereld’
kan in z’n binnenwereld’ heel incestueus doorzieken. Religies (met veel verboden en gedragsvoorschriften) met onderdrukkende ideeën en grens sluitend gedrag spelen een belangrijke rol bij het in stand houden van zulk groepsgedrag. Deze film is blijvend actueel en van blijvende beeldende schoonheid.
Opvallend vond ik ook de allereerste zinnen die de leraar in zijn rol als verteller zegt. Met dit begin neemt Haneke meteen de vrijheid om het verhaal te vertellen zoals hij dat wil.
‘I don’t know if the story I want to tell you is entirely true. Some of it I only know by hearsay. After so many years, a lot of it is still obscure, and many questions remain unanswered. But I think I must tell of the strange events that occurred in our village. They could perhaps clarify some things that happened in this country…’
Wanneer je een in Duitsland woont of je in de geschiedenis van Duitsland hebt verdiept, trek je logischerwijs zeer sterk het verband met de oorsprong van het nationaal socialisme wat Nickel in het begin schrijft. Het voelt als de reden waarom Haneke deze film is gaan maken. Met de jaren wordt Haneke ook steeds moralistischer vind ik. Enerzijds wel jammer, waar zijn vorige films meer open lieten voor de interpretatie van de kijker , bied Haneke nu een veel duidelijker kader, hiermee zorgt hij wel dat je sterker betrokken raakt mij de karakters in de film en natuurlijk ook dat je de toeschouwer meer houvast biedt. Het gevolg is misschien ook het grote succes ivm zijn eerdere films. Wel neemt Haneke nog steeds vrijheid.
Naar mijn idee suggereert Haneke met deze film dat het protestants christendom, en dan de belangrijkste stroming hiervan: het Lutheranisme voedingsbodem is geweest voor het ontstaan van het nazisme. Want de nationaal-socialisten kregen van het Duitse volk namelijk meer stemmen uit de protestantse hoek dan van de katholieke kant, omdat zij geen eigen partij hadden. Hierdoor (meer aanhangers vanuit die hoek) kreeg Hiter zelf respect voor de protestantse kerk, terwijl hij zelf katholiek was. Ik vind dat je vooral ook juist die kritiek van Haneke op de donkere kanten van dit leven volgens het protestantse geloof kan zien en voelen en dan zie je dus vooral de hypocrisie die er achter de te strenge opvoeding schuilt: het schone schijn spelen voor de buitenwereld, maar zodra je een kijkje neemt achter de mooie façades, voel je direct dat door het onderdrukken van emoties er frustraties ontstaan, die leiden tot bijvoorbeeld deze bizarre gruwel acties van de karakters, en hiermee legt Haneke een link naar hoe extremisme door te strenge geloofsovertuiging kan ontstaan. Het sterkste vind ik hoe Haneke je juist door afwezigheid van informatie bijna zelf, de psychologische martelingen waarmee veel van de karakters in de film doordrenkt zijn, laat voelen.